Afvallen in de overgang: wat er echt verandert en wat helpt

Markus Tammeoja·Gepubliceerd op ·6 min lezen

In de overgang stijgt je gewicht niet sneller, maar vet komt er twee keer zo snel bij en spieren nemen af. Wat onderzoek zegt over slaap en hormonen.

Afvallen in de overgang: wat er echt verandert en wat helpt

"Ik eet precies wat ik altijd at, en toch kruipt mijn gewicht omhoog." Zit je ergens tussen je vijfenveertigste en vijfenvijftigste, dan is de kans groot dat je dit zelf hebt gezegd of van een vriendin hebt gehoord. Meestal gevolgd door: "Dat is de overgang. Mijn stofwisseling is kapot."

Een deel daarvan klopt en een deel niet. Een groot onderzoek dat vrouwen door de overgang heen volgde, zag dat de gewichtstoename eigenlijk niet versnelde. Wat veranderde, zat eronder: vet stapelde zich twee keer zo snel op terwijl spieren en ander vetvrij weefsel afnamen, en meer van dat vet ging rond de buik zitten. Tegelijk worden slaap en beweging in het dagelijks leven vaak minder, en die tellen zwaarder mee in de cijfers dan je zou denken.

Dat is nuttig om te weten, want het wijst aan wat helpt: spieren behouden, slapen waar het kan, en je caloriedoel afstemmen op het lichaam dat je nu hebt in plaats van dat van toen je 40 was.

Kom je aan in de overgang?

Niet op de manier waarop het meestal wordt verteld. De SWAN-studie, die vrouwen in de Verenigde Staten jarenlang volgde en hun lichaamssamenstelling met DEXA-scans mat, zag dat het gewicht in de jaren voor de menopauze gestaag steeg en niet versnelde toen de overgang begon. Daarna bleef het eerder gelijk.

De samenstelling vertelde een ander verhaal. Vanaf het begin van de overgang verdubbelde het tempo waarin vet erbij kwam, en de vetvrije massa begon af te nemen. Dat ging door tot ongeveer twee jaar na de laatste menstruatie en vlakte daarna af.

Schema van 6 jaar voor tot 4 jaar na de laatste menstruatie: het gewicht stijgt in een gelijk tempo, de vetmassa tijdens de overgang twee keer zo snel, de vetvrije massa daalt, en beide vlakken ongeveer twee jaar na de laatste menstruatie af
Het patroon uit de SWAN-studie, als schema. Het gewicht houdt een vergelijkbaar tempo aan, maar tijdens de overgang wordt een groter deel ervan vet terwijl de vetvrije massa afneemt.

De weegschaal kan dus bijna hetzelfde laten zien terwijl je lichaam van vorm verandert. Kleren zitten anders, je taille wordt groter en het voelt alsof "alles nu op mijn buik gaat zitten", ook als de gewichtstrend nauwelijks is verschoven.

Waarom gaat het vet naar de buik?

Het dalende oestrogeen lijkt daar een grote rol in te spelen. Een onderzoek dat het buikvet van vrouwen vier jaar lang met een CT-scan mat, zag dat ze allemaal in de loop van de tijd vet onder de huid kregen, maar dat alleen de vrouwen die in de menopauze kwamen duidelijk meer diep buikvet rond de organen kregen. Hun oestradiolspiegel daalde tegelijkertijd.

Het is vooral iets om te begrijpen, minder iets om rechtstreeks te bestrijden. Geen enkel voedingsmiddel of oefening richt zich specifiek op buikvet. Wat het laat slinken, is hetzelfde als overal: een gematigd calorietekort over langere tijd en je spieren behouden.

Ligt het aan een tragere stofwisseling?

Een beetje, maar minder dan het voelt. Een groot onderzoek naar het dagelijkse energieverbruik door het hele leven heen zag dat het verbruik bij dezelfde hoeveelheid vetvrij weefsel van ongeveer 20 tot 60 stabiel blijft. In het CT-onderzoek hierboven daalde het verbruik tijdens de slaap wel sneller bij vrouwen in de overgang dan bij de anderen (ongeveer 8% tegen 5% in vier jaar), dus er is wel degelijk iets.

Maar hetzelfde onderzoek vond een grotere, stillere verandering: lichamelijke activiteit daalde ongeveer twee jaar voor de menopauze en bleef lager. Minder bewegen en minder spieren verlagen allebei je dagelijkse verbruik. Geen van beide is een kapotte stofwisseling, en aan allebei kun je werken.

Wat heeft slaap ermee te maken?

Meer dan de meeste mensen denken. Nachtzweten en opvliegers breken je slaap op, en kort slapen verandert hoeveel je eet. Een meta-analyse van slaaponderzoeken zag dat mensen de dag na te kort slapen ongeveer 385 kcal meer aten, zonder meer te verbruiken. Een paar slechte nachten per week kunnen zo ongemerkt optellen tot precies die toename op de weegschaal.

Is slaap het probleem, neem het dan serieus als probleem, ook door je klachten met je huisarts te bespreken. Beter slapen is een van de weinige dingen die honger, stemming en de weegschaal tegelijk helpen.

Kom je aan van hormoontherapie?

Het onderzoek zegt van niet. Een Cochrane-review van de studies vond geen verschil in gewichtstoename tussen vrouwen die oestrogeen gebruikten, met of zonder progestageen, en vrouwen die dat niet deden. Of hormoontherapie bij jou past, beslis je met je arts op basis van klachten en gezondheid. Angst om aan te komen hoort niet de reden te zijn om het uit te sluiten.

Wat helpt dan echt?

  • Twee of drie keer per week iets zwaars tillen. Dat is de meest directe manier om het verlies van vetvrije massa tegen te gaan. Gewichten, weerstandsbanden of oefeningen met je eigen lichaamsgewicht tellen allemaal, zolang ze met de tijd zwaarder worden.
  • Genoeg eiwit eten. Ongeveer 1,6 g per kg lichaamsgewicht per dag is samen met krachttraining een verstandig doel, omdat studies daarboven geen extra voordeel zagen. Bij 70 kg is dat zo'n 110 g, verdeeld over de dag. Dit overzicht van eiwitrijke voeding laat zien welke producten je het meeste per calorie geven.
  • Blijf stappen zetten. Beweging in het dagelijks leven is vaak het eerste dat terugloopt. Een wandeling na het avondeten doet meer dan je denkt, en de stappencalculator laat ongeveer zien wat je wandelen oplevert.
  • Stem je caloriedoel af op nu. Met wat minder spieren en wat minder beweging kan je onderhoud lager zijn dan vijf jaar geleden, ook als je gewicht hetzelfde is.
  • Beoordeel de trend, niet de dag. Hormoonschommelingen maken je dagelijkse gewicht nog onrustiger dan normaal. Kijk naar weekgemiddelden over een maand of langer.

Hoe kom ik erachter wat ik nu echt verbruik?

Calculators schatten op basis van lengte, gewicht en leeftijd en weten niet dat je minder bent gaan bewegen of dat je spieren zijn gekrompen. Je eigen cijfers weten dat wel. Houd drie of vier weken grof bij wat je eet en weeg jezelf een paar keer per week. Heb je ongeveer 1.900 kcal per dag gegeten en ben je toch 0,4 kg aangekomen in vier weken, dan ligt je echte verbruik eerder rond de 1.790.

Uitkomst van de calculator voor werkelijk verbruik van Ampsu: echt verbruik van 1790 kcal per dag, een overschot van 110 kcal per dag en een gewichtsverandering van 0,1 kg per week
De calculator voor je werkelijke verbruik met dat voorbeeld: 1.900 kcal per dag en een gewicht dat in 28 dagen van 72,0 naar 72,4 kg gaat.

De calculator voor je werkelijke verbruik doet dat met je eigen cijfers, en Ampsu doet hetzelfde doorlopend in de app en past je doel aan als je echte verbruik verschuift. Van daaruit is een mild tekort van ongeveer 15 tot 20% een goed begin. Dit artikel over calorietekort legt uit hoe je het jouwe kiest.

Je eerste stap

Plan deze week één krachttraining in, ook al is het een korte thuis, en begin grof bij te houden, zodat je over een maand je echte getal kent in plaats van dat van een calculator.